Аввалроқ депутатлар ўзбек лотин алифбоси ислоҳотини маъқуллагани ҳақида ёзган эдик. Қонун лойиҳасига кўра, алифбо ҳозирги 26 та ҳарф ва учта ҳарф бирикмаси ўрнига 28 та ҳарф ва апострофдан иборат бўлади.
Ҳужжатни қабул қилиш чоғида Фанлар академияси витсе-президенти Баҳром Абдуҳалимов маъруза қилди. Унинг таъкидлашича, ушбу ислоҳотнинг зарурлиги президентнинг 2019 ва 2020 йиллардаги фармонларида белгилаб қўйилган. 2023 йилда давлат раҳбари алифбони такомиллаштириш бўйича ишларни якунлаш бўйича топшириқ берди.
Фанлар академияси витсе-президенти таъкидлаганидек, сўнгги ўн йил ичида бу масала бўйича тилшунослар, ўқитувчилар, IT мутахассислари, депутатлар, нашриётлар ва жамоатчилик вакиллари иштирокида илмий тадқиқотлар, конференциялар ва жамоатчилик муҳокамалари ўтказилди. Уларнинг натижаларига кўра, мутахассислар асосий муаммолар амалдаги алифбонинг тўртта ҳарфи — Ў, G, Sh ва Ch билан боғлиқ деган хулосага келишди.
Шунингдек, у Ў ва G ҳарфлари рақамли қурилмалар билан ишлашда ноқулай эканлигини таъкидлади. Уларни киритиш учун клавиатурада бир неча амал бажариш талаб этилади, бунда амалда апострофнинг ўндан ортиқ ёзилиш вариантлари қўлланилади, бу эса ягона стандартни шакллантиришга халақит беради. Бундан ташқари, ушбу белгилар халқаро Unicode стандартида мустақил ҳарфлар сифатида мавжуд эмас, бу эса ўзбек тилини қидирув тизимлари, электрон луғатлар, автоматик таржима ва рақамлаштиришда қийинчиликлар туғдиради.
Яна бир муаммо ўзбекча сўзларда кўп учрайдиган Sh ва Ch ҳарф бирикмалари билан боғлиқ. Маърузачининг сўзларига кўра, бу ўқиш ва ёзишда қийинчиликларга, шунингдек, имловий хатоларга олиб келади. У мисол тариқасида кўпинча Ишоқ ва Ашобиддин деб хато ёзиладиган Исъҳоқ ва Асъҳобиддин сўзларини келтирган. Бундан ташқари, мўътабар, мўътадил, мўъжиза сўзларида имло қоидаларида махсус истиснолар киритишга тўғри келди.
Ушбу муаммоларни бартараф этиш учун "битта товуш - битта ҳарф" тамойилига қайтиш таклиф этилади. Қонун лойиҳасига кўра, Sh — Ş, Ch — Ç, O‘ — O‘, G‘ — G‘ билан алмаштирилади.
Б.Абдуҳалимов гап алифбони бутунлай ўзгартириш ҳақида эмас, балки фақат тўртта ҳарфни модернизация қилиш ҳақида кетаётганини таъкидлади. Ислоҳотдан сўнг ўзбек алифбоси 28 та ҳарф ва битта апострофдан иборат бўлади.
Унинг сўзларига кўра, таклиф этилаётган белгилар аллақачон турк, озарбайжон, туркман, гагауз, қрим-татар, немис, швед, фин ва венгер тилларида қўлланилмоқда. Улардан 300 миллионга яқин аҳоли фойдаланади, ҳарфлар эса халқаро стандартлар ва ахборот технологияларининг замонавий талабларига тўлиқ жавоб беради.
Қонун кучга киргандан сўнг янги имло қоидаларини ишлаб чиқиш, қонунчиликни янгиланган алифбога мувофиқлаштириш ва уни босқичма-босқич жорий этиш дастурини тасдиқлаш режалаштирилган.
Фанлар академияси, шунингдек, ислоҳот бюджетдан қўшимча харажатларни талаб қилмаслигига ишонтирди. Янги алифбо босқичма-босқич - дарсликлар режали равишда қайта нашр этилганда, паспортлар ва бошқа ҳужжатлар амал қилиш муддати тугагач алмаштирилганда, шунингдек, пул белгилари ва пешлавҳалар табиий равишда янгиланганда жорий этилади. Амалдаги ҳужжатлар ёки маҳсулотларни муддатидан олдин ўзгартириш режалаштирилмаган.
Изоҳ