Saidorif Qayumovning Asaka dalalaridan boshlanib, Yevropa va Amerika chorvachilik hamda logistika agrosanoatigacha yetib borgan hayotiy va kasbiy hikoyasini e’tiboringizga havola etamiz.
Zamin bilan tillashgan bolalik
Har bir ulkan va strategik maqsad insonning bolaligida, u yashagan muhit va oilaviy qadriyatlar qo‘ynida tomir otadi. Mening misolimda ham xuddi shunday bo‘lgan. Esimni tanibmanki, qishloq hayoti, erkin tabiat, ekin parvarishi va chorvachilik muhitida ulg‘ayganman. Andijon viloyatining Asaka tumanidagi chekka bir qishloqda, dehqonchilik va agronomlikni chin dildan qadrlaydigan oilada tavallud topganman. Otam professional agronom bo‘lgani bois, uyimizda doim zamin unumdorligi, ekinlar parvarishi, tuproq melioratsiyasi va chorva mollari ratsioni haqida qizg‘in gurunglar bo‘lardi.
Maktab yillarim Asakadagi 35-sonli umumta’lim dargohida kechgan. Darslarni doim a’lo baholarga o‘zlashtirishga va barcha fanlardan tengday bilim olishga harakat qilardim. 5-sinfdan to 9-sinfgacha, ya’ni maktabni bitirgunimcha sinf sardori (sinfkom) bo‘lib faoliyat yuritganman. Bu kichik mas’uliyat menga ilk bor jamoani boshqarish, tengdoshlarim o‘rtasida tartib-intizom o‘rnatish, muloqot madaniyati hamda tashkilotchilik ko‘nikmalarini shakllantirishda katta turtki bergan.
Biroq mening haqiqiy amaliyot maktabim darsdan tashqari vaqtlarda, o‘z xonadonimizda davom etardi. Hovlimizda ancha katta yer maydoni, ikkita-uchta issiqxona va 10 boshga mo‘ljallangan ixchamgina oilaviy chorva fermamiz bo‘lardi. Maktabdan qaytgach, vaqtimni ko‘cha-ko‘yda bekorchi o‘yin-kulgi bilan emas, balki aynan shu ferma va issiqxona yumushlariga bag‘ishlardim. Mollarga yem berish, issiqxonadagi nihollarni parvarishlash va kundalik halol mehnat meni yoshligimdan tobladi. Men o‘shanda anglab yetdimki, qishloq xo‘jaligi — bu shunchaki oddiy jismoniy mehnat emas, bu tabiat va zamin bilan uzviy muloqot, halollik va har bir ekin hamda hayvonga nisbatan yuksak mas’uliyatni talab etadigan muqaddas sohadir.
Dehqonchilikdan agrobiznes sarhadlarigacha
Vaqt o‘tib, maktabni bitirish fursati yetganda o‘z kelajagimni qaysi sohada ko‘rishim bo‘yicha zarracha ikkilanish bo‘lmadi. Men o‘zimni agrar sohada ko‘rardim. Lekin otam kabi shunchaki an’anaviy agronom yoki oddiy fermer bo‘lib qolishni emas, balki sohani ilmiy, iqtisodiy va zamonaviy menejment tamoyillari asosida boshqaradigan yirik agrobiznes tadbirkori bo‘lishni oldimga maqsad qilib qo‘ydim.
Dunyoda va O‘zbekistonda agrar soha qanday rivojlanayotgani, yirik fermalarni avtomatlashtirish, ishlab chiqarilayotgan go‘sht va sut mahsulotlarining tannarxini pasaytirib, unumdorlikni oshirish sirlari meni jiddiy qiziqtirib qo‘ydi. Bir tarafda ekin va oziq-ovqat yetishtirish, ikkinchi tarafda chorvachilik hamda tayyor mahsulotni qayta ishlash va sotishni qamrab olgan ulkan agromajmua rahbariga aylanish mening bosh orzum edi. Shu sababli, puxta tayyorgarlikdan so‘ng Andijon qishloq xo‘jaligi institutining “Management in Agriculture” (Qishloq xo‘jaligida menejment) yo‘nalishiga hujjat topshirdim va kutilganidek talabalik safga qabul qilindim. Oliygohdagi har bir kunim yangi bilimlarni o‘zlashtirish va agrobiznes iqtisodiyotini tahlil qilish bilan kechdi.
Oliygohda tahsil olish davomida faqat ma’ruzalar bilan cheklanmay, nemis va ingliz tillarini qunt bilan o‘rganishga kirishdim. Tushunardimki, dunyoning eng ilg‘or agrotexnologiyalari, avtomatlashtirilgan robot-sog‘ichlar va ratsion tuzish kompyuter dasturlari Yevropa va Amerikada yaratilgan. Ularni o‘rganmay turib, xalqaro darajadagi raqobatbardosh mutaxassis bo‘lish imkonsiz edi.
Germaniya: Nemischa intizom va raqamli burilish
2017-yilda universitetimiz va Germaniyaning nufuzli agrar tashkilotlari o‘rtasida xalqaro talaba almashinuvi tanlovi e’lon qilindi. Qattiq saralash, til bilish darajasi va agrar bilimlar bo‘yicha sinovlardan muvaffaqiyatli o‘tib, Germaniyada bir yillik amaliyot o‘tash imkoniyatini qo‘lga kiritdim. Bu hayotimdagi eng ulkan burilish nuqtasi bo‘ldi.
Bavariyaning markazi Myunxen shahri yaqinida joylashgan “Zenshof” deb nomlanuvchi 400 boshli yirik agromajmuaga yetib borganimda, go‘yo boshqa bir olamga tushib qolganday bo‘ldim. Bizda chorvachilikda og‘ir jismoniy mehnat va inson omili ustun bo‘lsa, Germaniyada butun boshli ferma to‘liq kompyuterlashtirilgan va avtomatlashtirilgan edi. Sut sog‘ish jarayonini maxsus avtomatlashtirilgan robotlar amalga oshirar, har bir sigirning kunlik harakati, sut miqdori va sog‘lig‘i datchiklar orqali kuzatib borilardi.
“Zenshof”da men ikki yo‘nalishda chuqur tajriba orttirdim: go‘sht uchun boqiladigan qoramollarni intensiv semirtirish hamda sog‘in sigirlarning sut yog‘liligini oshirish. Silos, proteinga boy yemlar hamda mineral qo‘shimchalar miqdorini zargarlik aniqligida kompyuter dasturida hisoblashni o‘rgandim. Nemis mutaxassislari menga fermaga shunchaki chorvaxona emas, har bir gramm yemdan maksimal iqtisodiy foyda oladigan aniq moliyaviy korxona sifatida qarashni o‘rgatishdi.
Daniya: 1300 boshli fermadagi murosasiz kurash
Germaniyadagi amaliyotni tugatib, universitet diplomini qo‘lga kiritgach, to‘plagan bilimlarimni Yevropaning boshqa agrar markazlarida sinab ko‘rishga qaror qildim. Daniyadagi yetakchi fermer xo‘jaliklariga rezyumelarimni yubordim va Varde shahridagi “Davidsen Landbrug” sutchilik majmuasidan 2 yillik shartnoma taklifini oldim.
Daniyaga yetib borganimda mening zimmamga o‘ta mas’uliyatli va murakkab vazifa yuklandi. 1300 boshli bu ulkan fermada sutning sifati pasayib ketgan va sigirlar orasida yelin kasalligi — mastit keng tarqalgan edi. Agar sut sifati tiklanmasa, ferma har kuni minglab yevro zarar ko‘rayotgan edi. Men ushbu o‘ta mas’uliyatli va murakkab vazifani o‘zimga katta chaqiriq deb bildim va bor tajribamni ishga solishga kirishdim.
Birinchi navbatda, fermadagi sanitariya-gigiyena va sog‘ish texnologiyasini noldan qayta ko‘rib chiqdim. Har bir sigirning individual tibbiy xaritasini shakllantirib, laboratoriya usulida somatik hujayralar sonini (Somatic Cell Count - SCC) kunlik tahlil qilishni yo‘lga qo‘ydik. Kasallangan sigirlarni ajratib, ularni davolash protokollarini kiritdik hamda apparatlarni dezinfeksiya qilish tartibini keskin kuchaytirdik. Ikki oy davomida kundan-tunga uxlarmay olib borgan tizimli mehnagimiz samara berdi: mastit ko‘rsatkichi minimal darajaga tushirilib, ferma suti Daniyaning eng yuqori oliy navli (Extra Class) standartiga olib chiqildi.
Kanada va logistika: Kutilmagan burilish va oziq-ovqat zanjiri
2022-yilda hamkasblarim tavsiyasi bilan ummon ortiga — Kanadaga yo‘l oldim. Ontario shtatining Stratford shahridagi “Maple Shadows Farm” majmuasida faoliyat yuritib, Shimoliy Amerika chorvachiligi va qishloq xo‘jaligi texnikalarini boshqarish tajribasini egalladim. Kanada va Yevropa o‘rtasida katta farq bor edi: Yevropada resurslar cheklangani uchun har bir qarich yer intensiv ishlatilsa, Kanadada hududlar ulkan, mexanizatsiyalashuv miqyosi juda keng edi. Qolaversa, Kanadaning sovuq iqlim sharoitida qishki mavsumda ferma binolarini issiqlik izolatsiyasi qilish, suv tizimlari muzlashining oldini olish va ozuqa ratsionini kaloriyaga boyitish ham o‘ziga xos ilmiy yondashuvni talab etardi.
2023-yilda Kanadadagi immigratsion va huquqiy imkoniyatlar tufayli hayotimda kutilmagan, ammo juda muhim burilish yuz berdi. Men vaqtincha kasbiy yo‘nalishimni o‘zgartirib, tijoriy yuk mashinalari logistikasi (Commercial Truck Driving) sohasiga o‘tdim va “Triple Eight Transport” kompaniyasida ish boshladim.
Ko‘pchilik “agronom va ferma menejeri nega birdaniga yuk mashinasi rulliga o‘tdi?” deb ajablanishi mumkin. Lekin bu tajriba menga ulkan saboq berdi. Shimoliy Amerikaning murakkab tog‘li yo‘llarida, sovuq qish va noqulay ob-havo sharoitida uzoq masofalarga yuk tashish orqali men temirdek intizom va vaqtni aniq rejalashtirishni o‘rgandim. Eng muhimi, ulkan yuk mashinasi rulida yurib, men Shimoliy Amerikaning butun oziq-ovqat yetkazib berish zanjirini (supply chain), qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini fermadan peshtoqlargacha yetkazish va tarqatish infrastrukturasini ich-ichidan o‘rgandim.
AQSh va kelajakdagi 2000 boshli agrobiznes rejasi
Hozirda men AQShning Ohio shtatida istiqomat qilmoqdaman. Amerika — bu ulkan imkoniyatlar va biznes ekotizimi rivojlangan mamlakat. O‘zbekiston, Germaniya, Daniya va Kanadada to‘plagan 10 yillik amaliy hamda ilmiy tajribamni birlashtirib, bu yerda o‘zimning xususiy agrobiznesimga asos solish arafasidaman.
Kelgusi 5–10 yillik strategik rejam — Amerikada noldan boshlab zamonaviy chorvachilik va go‘sht yetishtirish agromajmuasini barpo etishdir. Dastlab 20–30 boshli qoramollardan boshlab, ushbu fermani bosqichma-bosqich 1000–2000 boshga yetkazadigan yirik korxonaga aylantirmoqchiman. Asosiy e’tiborimiz barcha gigiyenik, biologik va diniy talablarga to‘liq javob beradigan sifatli halol go‘sht mahsulotlarini yetishtirish hamda qayta ishlashga qaratiladi.
Bundan tashqari, kelajakda Shimoliy Amerika va Yevropada o‘rgangan eng so‘nggi agrotexnologik va menejment standartlarimni O‘zbekiston chorvachilik sektoriga transfer qilish, mahalliy fermerlarimizga raqamlashtirilgan boshqaruvni o‘rgatish hamda agrar yoshlarni qo‘llab-quvvatlashni maqsad qilganman.
Tengdoshlarim va yosh mutaxassislarga hamyurtlik tavsiyalarim
O‘zbekistonning chekka qishlog‘ida o‘sgan oddiy yig‘it sifatida dunyoning 4 ta rivojlangan mamlakatida tajriba orttirgan bo‘lsam, buni uchta muhim qoida evaziga amalga oshirdim deb bilaman.
Har qanday ishni noldan va pastdan boshlashdan uyalmang. Men Daniyada 1300 boshli fermada ish boshlaganimda ham barcha jarayonni poldan, ferma tozalash va sigir sog‘ishdan boshlaganman. Ishning qorasidan qochmagan, texnologik zanjirning har bir bo‘g‘inini o‘z qo‘li bilan ushlab ko‘rgan insongina kelajakda haqiqiy rahbar va muvaffaqiyatli agrobiznes egasiga aylana oladi.
Doimiy o‘rganish va moslashuvchanlik. Zamonaviy dunyoda bilim va texnologiyalar kundan-kunga yangilanib bormoqda. Faqat bir joyda to‘xtab qolmay, xalqaro tajribalarni o‘rganing, moliya va logistika sirlarini o‘zlashtiring hamda har bir qilayotgan mehnatingizga ilmiy tahlil nuqtai nazaridan yondashing. Hayotda tayyor imkoniyat kelishini kutib o‘tirmang, intiling va o‘zingiz uning eshigini shijoat bilan taqillating!
Muallif: Sher-Ali Bo’riboyev
Изоҳ