Истиқболли лойиҳалар миллий агентлигининг маълумотларига кўра, 2025 йил якунлари бўйича Ўзбекистонда криптоактивларнинг расмий айланмаси 2 млрд доллардан ошди. Шу билан бирга, бозор устидан назорат ҳам кучаймоқда: фақат 2025 йилнинг ўзида регулятор 3 мингдан ортиқ ресурсни блоклашни сўради, улар орасида ноқонуний криптоплатформалар ва бошқа нолегал онлайн-хизматлар бор эди.
Ушбу динамиканинг иккинчи томонида кибержиноятчиликнинг тез ўсиши туради. 2025 йилда фақат Тошкент шаҳрининг ўзида 16 мингдан ортиқ кибержиноят қайд этилган, етказилган зарар эса тахминан 2 трлн сўмни ташкил қилган. Сўнгги беш йилда бу соҳадаги ҳуқуқбузарликлар сони 11 баробарга ортди. Бу эса хавфсизликни бозорнинг кейинги ривожи учун калит масалалардан бирига айлантиради.
Криптоактивлар — схеманинг бошланиши эмас
Асосий хатолардан бири — криптоактивлар билан боғлиқ фирибгарликни фақат криптобозор ичида мавжуд бўлган алоҳида жиноят тури сифатида қабул қилиш. Амалда схема кўпинча бутунлай бошқача бошланади.
Одамга гўёки банкдан қўнғироқ қилишади. У «давлат» сайтига ҳавола олади. Унга Telegram да файл юборишади. Instagram да машҳур шахс иштирокидаги инвестиция лойиҳаси рекламаси пайдо бўлади. Ўғирланган маблағлар эса фақат кейинги босқичларнинг бирида USDT ёки бошқа криптоактивларга айлантирилиши мумкин.
ИИВ маълумотларига кўра, 2025 йилда Ўзбекистонда қайд этилган жиноятларнинг деярли ярми кибержиноятларга тўғри келган. Киберфирибгарлик ҳолатларининг 96 фоизида электрон тўлов тизимларидан фойдаланилган. ИИВ энг кенг тарқалган усуллар сифатида зарарли дастурлар, сотувчи ва харидор ниқоби остидаги фирибгарлик ҳамда онлайн-биржалар билан боғлиқ схемаларни кўрсатган.
Binance экспертлари бундай схемаларни замонавий рақамли фирибгарликнинг кенгроқ муаммоси қисми сифатида кўриб чиқади: бунда жиноятчилар бир вақтнинг ўзида банк воситалари, ижтимоий тармоқлар, мессенжерлар ва криптоактивлардан фойдаланади.
Ишонч фирибгарларнинг асосий қуролига айланмоқда
2026 йилнинг ёзида Тошкентда содир бўлган ҳолат шу жиҳатдан ибратли. Ҳуқуқ-тартибот органларининг маълумотига кўра, бир гуруҳ шахслар Instagram ва Telegram орқали Amina Halol Trading номли гўёки инвестиция майдончасини тарғиб қилган.
Рекламада машҳур инсонлар, жумладан Ўзбекистон президентининг тасвирларидан фойдаланилган. Юздан ортиқ киши таклифга ишонган, ОАВ маълумотларига кўра, криптоактивлар билан боғлиқ ноқонуний операциялар ҳажми эса тахминан 1,5 млн USDT ни ташкил қилган.
Ушбу мисол кенгроқ тенденцияни акс эттиради: фирибгарлар учун ташқи томондан ишончли кўринадиган ҳикоялар яратиш осонлашиб бормоқда.
Сунъий интеллект тасвир, овоз ва видеони генерация қилиш имконини беради. Сохта сайтни асл нусхасидан деярли фарқ қилмайдиган қилиб ясаш мумкин. Telegram-канал давлат идораси ёки компаниянинг расмий ресурсини визуал жиҳатдан нусхалаши мумкин.
Шу сабабли «мен буни ўз кўзим билан кўрдим» деган одатий мантиқ тобора камроқ ишламоқда.
Сохта MyGov дан APK-файлларгача
Ўзбекистонда кириш нуқталари қанчалик хилма-хил бўлиши мумкинлигини кўрсатадиган бир нечта схема аллақачон қайд этилган.
Бир ҳолатда жиноятчилар давлат порталининг нусхасини яратиб, фойдаланувчиларга «компенсация» олишни таклиф қилган. Бунинг учун банк картаси маълумотларини киритиш талаб этилган. Натижада 456 киши жабр кўрган, етказилган зарар эса 1 млрд сўмдан ошган.
Бошқа схема Telegram орқали зарарли APK-файлларни тарқатиш билан боғлиқ эди. Иловалар фойдали хизматлар ниқоби остида тарқатилиб, фойдаланувчиларнинг SMS хабарларига кириш ҳуқуқини олган. Ҳуқуқ-тартибот органларининг маълумотига кўра, 133 фуқаронинг тахминан 3 млрд сўм маблағи ўғирланган.
Алоҳида муаммо — ноқонуний операцияларни амалга ошириш учун учинчи шахсларнинг банк карталари ва аккаунтларидан фойдаланиш. Ҳокимият бундай схемаларга қарши курашни изчил кучайтирмоқда. 2026 йилнинг августи ойига қадар ИИВ ва Марказий банк жиноятлар билан боғлиқ деярли 19 минг банк картасини блоклаган.
Огоҳлантирувчи еттита сигнал
Технологиялар ривожланаётганига қарамай, фирибгарлик психологиясининг ўзи анча секин ўзгаради. Binance экспертлари турли схемаларда такрорланадиган бир нечта белгиларни ажратиб кўрсатади:
1. Кафолатланган юқори даромад. Агар инвестиция таклифи хавфсиз фойда ваъда қилса, бу қўшимча текширув учун асос.
2. Шошилинчлик. «Фақат бугун», «аккаунт ҳозир блокланади», «пулни дарҳол ўтказинг» — босим одамнинг маълумотни текширишга вақтини чеклайди.
3. Махфий маълумотларни ошкор қилиш сўрови. Пароль, SMS-код, 2FA-код ва seed-ибора учинчи шахсларга берилмаслиги керак.
4. Кутилмаган ҳавола ёки илова. Айниқса, Telegram ёки бошқа мессенжерлар орқали олинган APK-файллар хавфли.
5. Пул олиш учун аввал тўлаш таклифи. Бу сохта airdrop, ютуқлар ва «бепул USDT» билан боғлиқ схемаларда тез-тез учрайди.
6. Янги танишдан кутилмаган инвестиция маслаҳати. Фирибгар маблағ ўтказишни таклиф қилишдан олдин ҳафталаб ёки ойлаб ишонч шакллантириши мумкин.
7. Ишончлиликнинг ягона далили сифатида машҳур исм ёки чеҳрадан фойдаланиш. Дипфейк даврида тадбиркор, амалдор ёки блогер иштирокидаги видео ўз-ўзидан ҳеч нарсани кафолатламайди.
Нега технологиялар муаммони тўлиқ ҳал қилмайди
Молиявий ва криптоплатформалар фойдаланувчиларни идентификация қилиш, транзакцияларни мониторинг қилиш ва шубҳали фаолиятни аниқлаш механизмларини такомиллаштирмоқда. Ўзбекистонда айни пайтда фирибгарликка қарши кураш ҳамда молия ташкилотлари ва криптоактивлар бозори иштирокчиларининг ички назоратига қўйиладиган талаблар ҳам қатъийлашмоқда. Бироқ энг мураккаб вазифалардан бири — ижтимоий муҳандислик.
Агар фойдаланувчи тасдиқлаш кодини жиноятчига ўзи берган ёки унинг кўрсатмаси билан маблағ юборган бўлса, техник тизимларга операция фирибгар таъсири остида амалга оширилаётганини аниқлаш анча қийин бўлади.
Айнан шу сабабли, Binance экспертларининг фикрича, хавфсизлик ривожининг кейинги босқичи фақат технологик ҳимоя эмас, балки фойдаланувчиларнинг молиявий ва рақамли саводхонлигини ошириш ҳам бўлиши керак.
Инсон нафақат криптоактивлар билан операцияни қандай амалга оширишни, балки уни қайси пайтда амалга оширмаслик кераклигини ҳам тушуниши лозим.
Маблағ аллақачон юборилган бўлса, нима қилиш керак
Бундай вазиятларда тез ҳаракат қилиш ўта муҳим. Агар банк маълумотлари ошкор бўлган бўлса, расмий канал орқали банкка мурожаат қилиш зарур. Ёзишмалар, ҳаволалар, телефон рақамлари, скриншотлар, ҳамён манзиллари ва транзакция хешларини сақлаб қўйиш керак — бу маълумотлар ҳуқуқ-тартибот органларига керак бўлиши мумкин.
Агар маблағ криптоактивлар билан ишлайдиган марказлашган платформа орқали ўтган бўлса, унинг расмий қўллаб-қувватлаш хизматига ҳам мурожаат қилиш лозим.
Шу билан бирга, криптоактивлар бутунлай «кузатиб бўлмайдиган» деган кенг тарқалган тасаввур унчалик тўғри эмас. Оммавий блокчейнлардаги транзакциялар терговда фойдаланилиши мумкин бўлган рақамли из қолдиради. Марказлашган платформалар эса белгиланган тартиб доирасида ҳуқуқ-тартибот органлари билан ҳамкорлик қилиши мумкин.
Бироқ маблағ ҳаракатини тўхтатиш ёки ўғирланган маблағни қайтариш имконияти ҳар бир аниқ ҳолат шароитларига боғлиқ ва кафолатланмайди.
Иккиламчи хавф ҳам бор: ўғирликдан сўнг жабрланувчига пулни «қайтариб бериш»ни комиссия эвазига таклиф қилишлари мумкин. Бундай recovery-схемалар кўпинча аллақачон зарар кўрган одамга қарши такрорий ҳужумга айланади.
Бозор ўсишидан масъулият ўсишига
Ўзбекистон бир вақтнинг ўзида икки жараённи бошдан кечирмоқда: тартибга солинадиган криптоактивлар бозорини жадал ривожлантирмоқда ва кибержиноятчиликка қарши курашни кучайтирмоқда.
2026 йилда бу иш сезиларли даражада жонланди. ИИВ ва Марказий банк шубҳали операцияларни тезкор блоклаш воситаларини жорий қилмоқда, молия ташкилотларига фирибгарликка қарши кураш соҳасида қўйиладиган талаблар эса қатъийлашмоқда.
Криптоактивлар бозори учун бу шуни англатадики, келажакда рақобат фақат маҳсулотлар, комиссиялар ёки хизматлар қулайлиги атрофида бормайди. Ишонч, хавфсизлик ва бозор иштирокчиларининг фойдаланувчиларга хавфларни тушунтира олиш қобилияти тобора муҳим омилларга айланмоқда.
Фойдаланувчининг ўзи учун эса асосий мантиқ оддийлигича қолмоқда. Фирибгарлар учта нарсадан фойдаланишга уринади — ишонч, ҳиссиёт ва тезлик. Шу сабабли энг самарали биринчи ҳимоя чизиғи бунинг акси кўринишда бўлади: тўхташ, маълумотни текшириш ва фақат шундан кейин қарор қабул қилиш.
Ўзбекистонда бозор ривожланган сари хавфсизлик масалалари тобора камроқ фақат фойдаланувчининг шахсий масъулияти сифатида қабул қилинмоқда. Соҳа комплекс ёндашув устида ишламоқда: ҳимояланган инфратузилма, шаффоф қоидалар, компаниялар томонидан масъулиятли коммуникация ва, албатта, аҳолининг молиявий саводхонлигини юксалтириш.
Реклама ҳуқуқи асосида
Изоҳ