Тошкентда дарахтлар нима учун йўқолиб кетмоқда ва уларни қандай сақлаб қолиш мумкин – дендролог фикри

Тошкентда ҳар йили минглаб янги дарахтлар экилади, бироқ уларнинг аксарияти кўкармайди. Баъзилари сув танқислиги туфайли қуриб кетади, бошқалари зараркунандалар ва касалликлардан азият чекади, қолганлари эса ноқулай жойларга – қизиган асфальт ва автомобиль йўллари яқинига экилади.

Шу билан бирга, Тошкентда ўнлаб йиллар давомида етиштирилган катта чинор, эман, каштан, заранг ва шумтол дарахтларининг йўқолиши давом этмоқда. Дендролог Атиргул Холмирзаеванинг айтишича, бугунги кунда уларнинг кўпчилиги заифлашган ва профессионал парваришга муҳтож.

«Сўнгги пайтларда дарахтлар жуда ёмон аҳволда», – дейди мутахассис.

Зараркунандалар заифлашган дарахтларга ҳужум қилади

Дендролог асосий муаммолар орасида зарарли қўнғизлар борлигини айтди. Тошкентда дарахтларга кўпинча пўстлоқхўрлар ва шаҳар мўйловдорлари ҳужум қилади. Пўстлоқхўрлар пўстлоқ остига кириб олиб, дарахт озиқ моддаларини қабул қиладиган ва тарқатадиган тўқималарни шикастлайди. Шаҳар мўйловдорлари дарахт танасига чуқурроқ кириб, у ерга тухум қўяди. Тухумдан чиққан личинкалар ёғочни ичидан емиришни бошлайди.

Айниқса, касал ва заифлашган дарахтлар кучсиз бўлади. Улардан зараркунандалар соғлом ўсимликларга ўтиши ва аста-секин янги майдонларни эгаллаши мумкин.

«Улар тез кўпаяди. Кўз очиб юмгунча дарахтлар йўқ бўлиб кетади», – дейди дендролог.

Бундан ташқари, ўсимликлар баргхўрлар, замбуруғ касалликлари ва бошқа нарсалардан ҳам зарарланади. Дарахтлар аста-секин заифлашади, пўстлоғи ва баргларини йўқотиб, қурий бошлайди.

Агар муаммо ўз вақтида аниқланмаса ва ишлов берилмаса, ўсимлик нобуд бўлиши мумкин. Мутахассиснинг сўзларига кўра, ўстириш учун ўнлаб йиллар кетган катта дарахтларнинг нобуд бўлишини кузатиш жуда оғир.

«Бундай дарахтни ўстириш учун неча йил ишлаш ва парвариш қилиш керак. Кейин у тез касалланади, қурийди ва бутунлай кесиб ташланади. Жуда ачинарли» – дейди Атиргул Холмирзаева.

Дарахт экишнинг ўзи етарли эмас

Тошкентда ҳар йили минглаб янги дарахтлар экилади. Аммо кўчатлар сони кўкаламзорлаштириш сифатини англатмайди. Мутахассиснинг фикрича, асосий муаммо кўчат ерга тушганидан кейин бошланади: кўпинча у мунтазам парвариш қилинмайди. Айниқса, дастлабки уч йил муҳим аҳамиятга эга – бу даврда дарахт кўкариб, илдиз тизимини шакллантиради.

«Дарахтнинг ўсиши учун парвариш керак. Ҳеч бўлмаганда дастлабки уч йил давомида. Аммо ҳеч ким уч йил парвариш қилмайди», – дейди у.

Ёш кўчатлар мунтазам суғорилмаса Тошкент иссиғига бардош беролмай қуриб қолади. Мутахассис арча ва бошқа манзарали ўсимликларни мисол қилиб келтирди: улар экилгандан сўнг аста-секин рангини йўқотади, заифлашади ва охир-оқибат нобуд бўлади.

Шунинг учун оммавий экишни бошлашдан олдин кўчатлар қаердан сув олиши ва келгусида уларни ким парвариш қилишини ҳал қилиш керак.

«Аввал сувни тартибга солиш, кейин ўсимликларни экиш лозим», – дея таъкидлайди дендролог.

Кўчат экишнинг ўзи етарли эмас. Уни суғориш, озиқлантириш, касалликлардан ҳимоя қилиш ва ҳолатини мунтазам назорат қилиш зарур. Катта ёшдаги дарахтлар ҳам парваришни талаб қилади. Мутахассиснинг сўзларига кўра, уларга мавсумий озиқлантириш зарур.

Масалан, кузда калий ва фосфорли ўғитлар бериш мумкин. Улар ёмғир ва қор таъсирида аста-секин эриб, илдизларга етиб боради. Бу ўсимликларнинг қишдан омон қолишига ва баҳорда фаолроқ ўсишига ёрдам беради.

Асфальт, иссиқлик ва туз

Дарахтларни нафақат парвариш қилиш, балки уларни экиш жойи ҳам катта аҳамиятга эга. Баъзи манзарали ва четдан келтирилган ўсимликлар йўлларга жуда яқин – қизиб турадиган асфальт, ифлосланган ҳаво ва тез қурийдиган тупроқ орасига экилади.

Ёзда асфальт қаттиқ қизийди ва ўсимликлар атрофидаги ҳароратни янада оширади. Барглар куйиб, буралиб, тўкила бошлайди. Айниқса, маҳаллий иқлимга мослашмаган дарахт турлари бундай иссиқликни оғир ўтказади.

Қишда яна бир муаммо юзага келади – қор ва яхмалак пайтида йўлларга ишлов бериладиган туз ва реагентлар. Улар эриган сув билан бирга тупроққа тушади ва илдизларга зарар етказиши мумкин. Айрим турлар шўрланишга чидайди, бошқалари касалланиб, секин нобуд бўлади.

Мисол тариқасида эксперт доимий яшил магнолия ва бошқа манзарали ўсимликларни келтирди. Унинг фикрича, уларни йўл бўйларига эмас, балки ўсимликлар учун микроиқлим қулайроқ бўлган сояли боғларга эккан маъқул.

«Бундай чиройли ўсимликларни одамлар яшайдиган ва дам оладиган жойларга экиш керак. Боғларда улар жуда яхши ўсади», – дейди дендролог.

Шунинг учун ўсимликларни танлашда фақат уларнинг ташқи кўринишига қараб қолмаслик муҳим. Улар экиладиган жойда яхши ўса олиш ёки олмаслигини ҳам ҳисобга олиш керак.

Тошкентга қандай дарахтлар керак

Ҳар қандай чиройли дарахт ҳам пойтахт иқлимига мос келавермайди. Иссиқ ёз ва сув танқислиги шароитида қурғоқчиликка чидамли ва тез ўсадиган турлар муҳим. Аммо улар ҳам сувсиз яхши ривожлана олмайди.

Ўсимликларни танлашда иқлим, тупроқнинг ҳолати ва таркиби, сувнинг мавжудлиги, йўлга яқинлиги, қуёш нурининг миқдори ва экилгандан кейин уларни ким парвариш қилишини ҳисобга олиш керак. Акс ҳолда, ҳатто қиммат дарахт ҳам тезда манзарали кўринишини йўқотади ва нобуд бўлади.

«Бизда саводли мутахассислар йўқ. Кўчатларнинг тўғри турини танлаш керак», – дейди дендролог.

Мутахассиснинг сўзларига кўра, илгари экиш материаллари билан тизимли иш олиб борилган. Ботаника боғи ўсимликларни интродукция қилиш ва иқлимлаштириш билан шуғулланган: уруғлар ва кўчатлар етиштирилган, уларнинг маҳаллий иқлимга қандай мослашаётгани кузатилган ва шундан кейингина шаҳарни кўкаламзорлаштириш учун топширилган.

Шу тариқа Тошкентда катальпа, эман, каштан, заранг, шумтол ва бошқа турлар пайдо бўлган. Дарахтлар аввал маълум катталикда ўстирилиб, кейин катта кесак билан бирга кўчириб ўтқазилган. Бу илдиз тизимини камроқ шикастлашга имкон берарди ва шунинг учун ўсимликлар яхшироқ илдиз отарди.

Кўчат катта дарахтнинг ўрнини боса олмайди

Яна бир муаммо шаҳар ҳудудларида фаол қуриш ва ободонлаштириш билан боғлиқ. Қурувчилар кейинчалик янгисини экишни ваъда қилиб, катта дарахтларни кесиб ташлашлари мумкин. Аммо бир нечта кичик кўчатлар ўнлаб йиллар давомида соя бериб, атрофдаги микроиқлимга таъсир кўрсатган йирик дарахтнинг ўрнини боса олмайди.

«Кейин экамиз, дейишади. Аммо бундай дарахтни етиштириш учун неча йил кутиш керак», – дейди мутахассис.

Улкан дарахтда аллақачон катта илдиз тизими ва шоҳ-шабба шаклланган бўлиб, улар атрофни қуёшдан ҳимоя қилади ва чангни қисман ушлаб қолади. Ўхшаш функцияларни бажариш учун кўчатга йиллар керак бўлади, ва, албатта, агар у кўкариб кетса. Суғорилмаса ва мунтазам парвариш қилинмаса, кўчат биринчи йилдаёқ нобуд бўлиши мумкин.

Шунинг учун қурилишда нафақат янги кўкаламзорлаштириш тизимини режалаштириш, балки аллақачон ўсиб бўлган дарахтларни имкон қадар сақлаб қолиш ҳам муҳим. Дендрологнинг эслатишича, шаҳарнинг ҳозирги аҳолиси аввалги авлодлар эккан яшилликдан фойдаланади.

«Ота-боболаримиз эккан, биз ҳозир шу ҳаводан нафас олиб яшаяпмиз. Энди биз ўз улушимизни қолдиришимиз керак», – дейди у.

Дарахтларни касалликлардан ким ҳимоя қилиши керак

Илгари Тошкент шаҳрининг ҳар бир туманида ҳокимлик қошида ўсимликларни ҳимоя қилиш хизматлари фаолият юритган. Мутахассислар ва техникалар мавжуд бўлиб, улар ёрдамида ҳатто баланд дарахтларга ҳам зараркунанда ва касалликлардан ишлов берилган. Кейинчалик бу бўлинмалар тугатилди ва ўсимликларга тизимли ишлов берадиган одам қолмади.

«Энди ҳамма қийналиб, қайта ишлов бера олмаяпти», – дейди мутахассис.

Дендрологнинг сўзларига кўра, туманларда ўсимликларни ҳимоя қилиш бўйича ихтисослаштирилган гуруҳларни қайта ташкил этиш керак. Улар зараркунандаларни аниқлаши, касалликларга ташхис қўйиши ва ўз вақтида ишлов бериши мумкин.

Мумкин бўлган замонавий усуллардан бири дронлардан фойдаланиш ҳисобланади. Улар баланд дарахтларнинг шоҳ-шаббалари устига кўтарилиб, юқоридан дори пуркай олади.

Зараркунандалар муаммоси фақат шаҳар кўчаларига тааллуқли эмас. Дендрологнинг сўзларига кўра, пўстлоқхўрлар ва мўйловдорлар Ботаника боғидаги йирик дарахтларда ҳам учрамоқда.

Сув танқислиги илдиздан бошланади

Мутахассис катта ёшдаги дарахтлар учун сув етишмаслигини энг жиддий муаммолардан бири деб ҳисоблайди. Унинг сўзларига кўра, илгари уларнинг бир қисми ерости сувларидан намлик олиши мумкин бўлган.

Тошкентда қурилишнинг кўплиги ерости суви сатҳига ҳам таъсир кўрсатди. Чирчиқ дарёсидан доимий равишда қум ва шағал қазиб олинади, натижада дарё чуқурлашади, сув эса пастроққа, ерга сингиб кетади. Бу билан бирга тупроқ сувининг сатҳи пасаяди, улардан эса дарахт илдизлари сув олади. Сув етишмаслигининг дастлабки белгиларидан бири дарахтларнинг тепалари қуриб қолишидир.

«Қаерда дарахтларнинг қуруқ учларини кўрсангиз, бу пастки илдизларга сув етишмаётганини англатади», – деб тушунтиради Атиргул Холмирзаева.

Аввал шоҳ-шаббанинг юқори қисми қурийди, кейин жараён секин пастга тарқалади. Илдиз тизими заифлашади, дарахт турғунлигини йўқотади ва йиқилиб тушиши мумкин.

Экспертнинг бир неча бор йирик дарахтлар автомобиллар устига қулаган жойларга боришига тўғри келган. Чинор, шумтол ва бошқа дарахтлар билан шундай ҳолат бўлган. Заифлашган дарахт кучли шамол, қор ёки ўз оғирлигига бардош бера олмаслиги мумкин.

Шу билан бирга, қуруқ уч дарахтни дарҳол кесиш керак дегани эмас. Аввал мутахассислар уни текшириши, илдизи, танаси ва шоҳларининг ҳолатини баҳолаши ва шундан кейингина уни суғориш, даволаш ёки санитария кесиш орқали сақлаб қолиш мумкинлигини ҳал қилиши керак.

Буташ дарахтни йўқ қилиши эмас, балки ҳимоя қилиши керак

Дарахтларни тўғри буташ айниқса шаҳар шароитида муҳим. Чунки шоҳлар йўллар, бинолар ва пиёдалар ҳудуди устига осилиб қолиши мумкин. Қуриган ёки ҳаддан ташқари оғир шоҳларни ўз вақтида қисқартириш керак. Бунда дарахт шоҳ-шаббасининг табиий шаклини сақлаш ва унинг барқарорлигига зарар етказмаслик лозим.

Агар дарахт тўғри кесилса, кейинги йили янги новдалар чиқаради, шоҳ-шаббаси эса ихчам кўринишини сақлаб қолади. Аммо ҳаддан ташқари кўп буташ, яъни дарахт шоҳ-шаббасини деярли тўлиқ кесиб ташлаш уни заифлаштириши ва узоқ вақтга декоратив кўринишдан маҳрум қилиши мумкин.

«Битта новда бир томонга, бошқаси яна бошқа томонга ўсади. Ҳеч қандай декоратив кўриниш қолмайди», – дея нотўғри парваришдан кейинги айрим дарахтлар ҳолатини тасвирлади эксперт.

Шунинг учун эски дарахтларни шунчаки кесиб ташлашнинг ўрнига уларни мунтазам текшириб туриш, санитар буташ ишларини ўтказиш ва ўз вақтида парвариш қилиш керак.

Шаҳар қишда ҳам яшиллигича қолиши керак

Кўкаламзорлаштиришда баргли ва игнабаргли дарахт турларини уйғунлаштириш муҳим. Баргли дарахтлар йилнинг иссиқ фаслида қалин соя беради, игнабаргли дарахтлар эса бошқа ўсимликларнинг аксарияти баргсиз қоладиган қиш фаслида ҳам яшиллигини сақлаб туради.

Экспертнинг сўзларига кўра, аввал шаҳарда яшил ҳудудларни ташкил этишда мутахассислар айнан шу тамойилга амал қилишган. Унинг фикрича, дарахтларни парвариш қилиш фақат шаҳар хизматлари зиммасига тушмаслиги керак.

«Ҳамма кимдир дарахтларни парвариш қилиб, суғоришини, ўзлари эса сояда ўтиришни хоҳлайди. Бундай бўлмайди», – дейди дендролог.

Аҳоли ҳам ёш ўсимликларга ёрдам бериши мумкин. Иссиқ ҳавода баъзан ҳатто бир челак сув ҳам кўчатни сақлаб қолишга ёрдам беради. Лекин аҳолининг ёрдами тизимли парвариш ўрнини боса олмайди. Дарахтларни суғориш, зараркунанда ва касалликларга қарши ишлов бериш, буташ ва текшириш учун тегишли хизматлар ҳамда малакали мутахассислар масъул бўлиши лозим.

Қанча экилгани эмас, қанчаси сақлаб қолингани муҳим

Бугунги кунда Тошкентни кўкаламзорлаштиришни фақат экилган ўсимликлар сони билан баҳолаб бўлмайди. Дарахтни шунчаки экишнинг ўзи етарли эмас – уни суғориш, озиқлантириш, зараркунандалардан ҳимоя қилиш ва мунтазам парваришлаш керак. Битта катта чинор ўрнига бир нечта кўчат экиб, вазифа бажарилди, деб ҳисоблаш тўғри эмас.

Ҳар бир дарахт учун мос жой, суғориш, тўғри буташ ва йиллар давомида парвариш керак. Аллақачон соя бераётган ва шаҳар кўчалари микроиқлимини шакллантираётган катта дарахтларни сақлаб қолиш эса айниқса муҳим.

«Биз ҳам ўз улушимизни қолдиришимиз керак», – дейди Атиргул Холмирзаева.

Охир-оқибат, кўчат экиш бўйича ҳисоботдаги рақамларгина эмас, балки қанча дарахт ҳақиқатдан ҳам яшаб кетгани, ўсгани ва келажак авлодлар учун шаҳарда сақлаб қолингани муҳим.