Бир неча ой ичида бензин импорти 12 баробардан кўпроққа камайди
Ёқилғи қуйиш шохобчаларидаги муаммолар мамлакатга бензин етказиб беришнинг кескин қисқариши фонида юзага келмоқда. Божхона қўмитасининг маълумотларига кўра, баҳорда Ўзбекистон ойига 100 млн литрдан ортиқ бензин импорт қилган. Апрель ойида етказиб бериш ҳажми 140,5 млн литрни ташкил этган бўлса, май ойида бу кўрсаткич 72 млн литргача камайган.
Кейинчалик ҳам ҳажмнинг пасайиши давом этди. Июнь ойида мамлакатга 50,7 млн литр, июль ойида 18,6 млн литр, август ойида эса атиги 11,4 млн литр бензин импорт қилинган. Бундан келиб чиқадики, апрель ойидан бошлаб ойлик импорт ҳажми 12 баробардан кўпроққа камайган.
Шу билан бирга, саккиз ойлик статистика ўсишни кўрсатмоқда. 2026 йилнинг январь-август ойларида Ўзбекистон 721,5 млн литр бензин импорт қилган, бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 41,2% га кўпдир.
Пул кўринишида импорт янада кучлироқ – 48,6% га ошиб, 437,4 млн долларни ташкил этган.
Бундай тафовут мамлакатга ёқилғининг асосий ҳажми йил бошида кириб келгани, етказиб беришнинг кескин қисқариши эса кечроқ бошлангани ва айниқса ёзда кучайгани билан изоҳланади.
Импортнинг 90% Россия ҳиссасига тўғри келган
Юзага келган муаммоларнинг сабаби айрим ёқилғи қуйиш шохобчаларига боғлиқ эмас. Ўзбекистон Россиядан ёқилғи импортига кучли қарам бўлиб қолмоқда.
Энергетика вазирлигининг маълум қилишича, илгари импортнинг 85-90% Россия йўналишига тўғри келган.
Россия аввалроқ нефтни қайта ишлаш заводларида режадан ташқари таъмирлаш ишлари фонида нефть маҳсулотлари экспортини бир неча бор чеклаган.
Шу билан бирга, ўша вақтда Ўзбекистон Энергетика вазирлиги чекловлар республикага ҳукуматлараро келишувлар доирасида амалга ошириладиган етказиб беришга татбиқ этилмаслиги кераклигини маълум қилган эди.
Бироқ Россия нефтни қайта ишлаш заводларида ишлаб чиқаришнинг қисқариши охир-оқибат Ўзбекистонга келаётган ёқилғи ҳажмига ҳам таъсир кўрсатди.
Нега Ўзбекистон импортга бунчалик қарам
Иқтисодчи Отабек Бакировнинг фикрича, ҳозирги танқисликни фақат россиялик етказиб берувчиларнинг муаммолари билан изоҳлаш мумкин эмас. Унинг айтишича, юзага келган вазиятнинг асосий сабабларидан бири мамлакатда юқори октанли бензиннинг етарли даражада ишлаб чиқарилмаслигидир.
«Бу ерда муаммони икки қисмга ажратишимиз керак: биринчиси – бу таклиф муаммоси. Таклиф муаммоси, биринчи навбатда, ички ишлаб чиқаришнинг йўқлигидадир» – дейди у.
Мамлакатнинг асосий нефтни қайта ишлаш корхоналари бўлган Фарғона ва Бухоро нефтни қайта ишлаш заводлари биринчи навбатда АИ-92 ёқилғисини ишлаб чиқаришга йўналтирилган.
Эксперт Фарғона нефтни қайта ишлаш заводини модернизация қилишга алоҳида эътибор қаратди. Унинг сўзларига кўра, корхона хусусий инвестор бошқарувига ўтказилгандан кейинги вазифалардан бири юқори октанли АИ-95 ёқилғисини ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш эди, бироқ ушбу турдаги ёқилғи билан ички таъминлаш муаммосини ҳали ҳал қилиб бўлмади.
Бакировнинг фикрига кўра, айнан шунинг учун ҳозирги узилишлар битта асосий ташқи етказиб берувчига қарамлик оқибатларини кўрсатди.
«Биз Россиядан бошқа ҳеч бир давлат билан ҳукумат келишувини тузмаганмиз. Яъни, республикамизнинг ягона ҳукумат келишуви фақат Россия билан бўлган», – дейди эксперт.
Етказиб беришни олдиндан диверсификация қилиш ва нафақат Россия, балки минтақанинг бошқа мамлакатлари билан ҳам келишиш керак эди.
Бензин камайиб бормоқда, АИ-95 ёқилғиси керак бўлган машиналар эса кўпаймоқда
Муаммонинг бошқа томони ҳам бор – бу талаб. Ўзбекистон автопарки аста-секин ўзгариб бормоқда. Автомобилларнинг эски моделлари октан сонида пастроқ ёқилғида ишлай олган бўлса, кўплаб замонавий машиналар учун ишлаб чиқарувчилар АИ-95 ёқилғисидан паст бўлмаган бензинни тавсия этишмоқда.
Бакировнинг фикрича, натижада бозорда бир вақтнинг ўзида иккита жараён содир бўлмоқда: юқори октанли бензин таклифи камайиб, унга бўлган талаб ортяпти.
«Бизда илгари ишлаб чиқариш ва импорт таркибида асосан юқори октанли бензин стандартларини талаб қилмайдиган автомобиллар бўлган. Бугунги кунда ишлаб чиқарилаётган барча янги автомобиллар эса юқори октан сонини талаб қилади», – дея қайд этди у.
Экспертнинг фикрича, айнан шу омилларнинг бирлашуви ҳозирги вазиятни етказиб беришдаги одатий узилишдан ҳам мураккаблаштиради.
Қўшимча муаммо совуқнинг бошланиши бўлиши мумкин. Ҳозирда ҳайдовчиларнинг бир қисми метандан фойдаланади, бироқ ўтган йилларда Ўзбекистонда қишда метан ёқилғи қуйиш шохобчалари фаолиятига чекловлар жорий этилган эди. Агар ушбу ҳолат такрорланса, ҳайдовчиларнинг бир қисми бензинга ўтиб, талабни янада ошириши мумкин.
«Бу ҳали бошланиши. Чунки кўпчилик автомобиль эгалари ҳозирча метан борлигида ундан фойдаланишмоқда. Куз охирида ёки қишда нима бўлишини тасаввур қилиш қийин», – дейди Бакиров.
Ўзбекистон бензинни бошқа давлатлардан изламоқда
Россия таъминотининг қисқариши фонида расмийлар муқобил ёқилғи манбаларини излашни бошлашди.
Ҳозирда Ўзбекистон Озарбайжон, Туркманистон ва Беларусдан етказиб бериш имкониятларини ўрганмоқда.
Асосий йўналишлардан бири Озарбайжон бўлиши мумкин. Томонлар нафақат нефть ва нефть маҳсулотларини узоқ муддатли импорт қилишни, балки хомашё етказиб бериш ва уни қайта ишлашдан тортиб тайёр автомобиль ва авиация ёқилғисини ишлаб чиқаришгача бўлган кенгроқ ҳамкорликни ҳам муҳокама қилишмоқда.
Сентябрь ойида Ўзбекистон делегацияси Озарбайжон Энергетика вазирлиги ва SOCAR компанияси билан келгусидаги ҳамкорлик бўйича музокаралар ўтказиши режалаштирилган.
Бакировнинг таъкидлашича, диверсификация тўғри қарор, лекин ушбу жараённи анча олдин бошлаш керак эди.
«Албатта, мен буни олқишлайман ва қўллаб-қувватлайман, лекин биз бу ишларни уч йил олдин бошлашимиз керак эди», – дейди у.
Шу билан бирга, унинг фикрича, Россия ҳажмларини тезда алмаштириш қийин бўлади. Бир неча ой ичида керакли миқдордаги АИ-95 ёқилғисини ўзимизда ишлаб чиқаришни ташкил этишнинг ҳам иложи йўқ.
Буёғига нима қилиш керак
Бакировнинг гапларига кўра, импортни диверсификация қилиш билан муаммони ҳал қилиш қийин бўлади. У бир вақтнинг ўзида шошилинч, ўрта ва узоқ муддатли чоралар кўришни таклиф қилмоқда.
Эксперт вариантлардан бири сифатида электромобилларга тезроқ ўтишни келтирмоқда. Бунинг учун у камида бир неча йилга электромобилларни импорт қилишда божхона тўловлари, ҚҚС ва утилизация йиғимини бекор қилишни таклиф қилмоқда.
Мисол тариқасида Бакиров Тожикистонни келтирди, у ерда ҳукумат электромобилларни олиб кириш учун имтиёзли шартлар яратган. Унинг фикрича, уларнинг кўпайиши мамлакатда бензинга қарамликни камайтириш имконини берди.
Шу билан бирга, Ўзбекистон импортни диверсификация қилиши ва юқори октанли ёқилғи ишлаб чиқаришни ривожлантириши керак. Эксперт эса ҳозирги вазиятнинг тезда ҳал қилинишидан умид қилмайди.
«Яқин ойлар қийин бўлади. Аммо вазият жуда аянчли эмас, ҳал қилиш мумкин», – дея хулоса қилди Бакиров.
АИ-95 ёқилғисини қаердан топиш мумкин
Тошкентда АИ-95 ёқилғиси билан боғлиқ муаммо барча тармоқларда тааллуқли эмас. «Лукойл» ўтган ҳафта ушбу турдаги бензин икки ҳафтадан ортиқ вақтдан бери йўқлигини маълум қилган эди.
Шу билан бирга, АИ-95 ёқилғиси IBR Petroleum шохобчаларида сотувда мавжуд. Компания деярли бутун тармоқда Россия ёқилғиси борлигини маълум қилди.
Intran Service тармоғи ҳам ҳозирча танқисликка дуч келмаган. Компания вакилининг айтишича, улар АИ-95 ёқилғисини бир неча давлатлардан импорт қилишади.
«Ёқилғи асосан Россиядан келар эди, ҳозир эса Қозоғистондан ҳам келяпти. Ўзимизнинг нефть базамиз борлиги сабабли захирамиз мавжуд. Агар атрофда қолмаса, ўз захирамизни ишлатамиз», – дея маълум қилди компания вакили.
Бироқ, тармоқнинг захираси ҳам илгари Россиядан сотиб олинган импорт ёқилғиси ҳисобланади.
Изоҳ